Çıkararak İyileştirmek: Tek Öncelik, Eleme ve Sadelik

Bu yazıda

• İnsanların bir sorunu çözerken neden neredeyse her zaman eklemeyi seçtiğini,
• Alışkanlık sayısının neden az olması gerektiğini,
• Üç kitabın üç farklı alanda (öncelik, iş, eşya) önerdiği eleme yöntemini,
• Bir "çıkarma denetimi" yapmak için adım adım bir rehberi

bulacaksın.

Lego köprüsü deneyi

Gabrielle Adams ve arkadaşları 2021'de katılımcılara Lego parçalarından yapılmış dengesiz bir yapı gösterdi. Yapının bir tarafı tek bir parça tarafından taşınıyordu ve görev, üstüne bir tuğla konduğunda çökmeyecek biçimde sağlamlaştırmaktı. Her eklenen parça bir miktar paraya mal oluyordu, parça çıkarmak ise bedavaydı.

En basit çözüm, o tek destek parçasını çıkarmaktı: yapı o zaman doğrudan zemine otururdu. Ama katılımcıların çoğu parça eklemeyi seçti. Araştırmacılar aynı eğilimi seyahat planlarından yazı düzeltmeye kadar başka görevlerde de buldu. Çıkarma seçeneği, özellikle hatırlatılmadığında ya da kişi zihinsel olarak meşgulken gözden kaçıyordu.

Alışkanlık kurarken de aynı şeyi yaparız. Verimsiz bir hafta geçirdiğimizde yeni bir sabah rutini, yeni bir uygulama ya da yeni bir kural ekleriz. Nadiren "ne çıkarabilirim?" diye sorarız.

Neden az alışkanlık?

Her alışkanlık, otomatik hâle gelene kadar dikkat ister. Phillippa Lally ve arkadaşlarının bulgularına göre bu süre ortalama 66 gün civarındaydı ve kişiden kişiye çok değişiyordu; bkz. 21 gün mü, 66 gün mü?. Aynı anda beş yeni alışkanlık başlatmak, beş ayrı dikkat yükünü aynı haftalara sıkıştırmak demektir.

Çoklu görev de yardımcı olmaz. Eyal Ophir, Clifford Nass ve Anthony Wagner 2009'da, aynı anda birçok medya kaynağını kullanmaya alışkın kişilerin, ilgisiz bilgiyi filtrelemek ve görevler arasında geçiş yapmak gerektiren testlerde daha kötü performans gösterdiğini buldu. Çok şeyle aynı anda ilgilenmek, ilgilenme becerisini geliştirmiyor gibi görünüyor.

Bu yüzden iyi bir alışkanlık sisteminin ilk kuralı az olmaktır: aynı anda en fazla iki ya da üç yeni alışkanlık.

Üç alanda eleme

Öncelikte: Bir Tek Şey — Gary Keller, Jay Papasan

Altın Kitaplar, 2014, çev. Mehmet Gürsel. Özgün adı: The ONE Thing (2013).

Ne anlatıyor? Gayrimenkul şirketi kurucusu Keller'a göre başarı, yapılacak her şeyi yapmaktan değil, en önemli tek şeyi bulup ona yeterli zamanı ayırmaktan gelir. Kitap bunu bir odak sorusuyla özetler: "Yapabileceğim öyle tek şey ne ki onu yaptığımda diğer her şey ya kolaylaşacak ya da gereksiz hâle gelecek?"

Kitabın ilk bölümü, yazarların "altı yalan" dediği yaygın inançları ele alır: her şeyin eşit derecede önemli olduğu, çoklu görevin verimli olduğu, başarının her an disiplin gerektirdiği, iradenin her zaman hazırda beklediği, dengeli bir hayatın mümkün olduğu ve büyük düşünmenin kötü olduğu.

En işe yarar fikri: seçici disiplin. Keller'a göre hayatının her alanında disiplinli olmana gerek yok; doğru alışkanlığı kuracak kadar, belirli bir süre disiplinli olman yeter. Sonra alışkanlık seni taşır. Kitap bu süre için Lally'nin araştırmasına atıfta bulunur. Bu, alışkanlık kurmayı tek tek, sırayla yapmanın gerekçesidir.

Zayıf yanı: Tek bir öncelik fikri, bakım verdiği biri ya da birden fazla işi olan okur için her zaman uygulanabilir değildir. Kitabın "irade sınırlı bir kaynaktır" bölümü, sonradan tartışmalı hâle gelen ego tükenmesi araştırmalarına dayanır; bkz. irade biter mi?.

İşte: 4 Saatlik Hafta — Timothy Ferriss

İnkılap Kitabevi, 2008, çev. Merve Duygun. Özgün adı: The 4-Hour Workweek (2007).

Ne anlatıyor? Ferriss, çalışma saatlerini kısaltmak için dört adımlı bir süreç önerir ve bunu İngilizce baş harfleriyle DEAL diye kısaltır: tanımlama (ne istediğini netleştirmek), eleme (gereksizi atmak), otomasyon (kalanı sistemlere ve başkalarına devretmek) ve özgürleşme (zamanını ve yerini kendin seçmek).

En işe yarar fikri: Eleme bölümündeki iki ilke.

• 80/20 kuralı (Pareto): Sonuçların büyük kısmı, çabaların küçük bir kısmından gelir. Hangi %20'nin işe yaradığını bul, gerisini azalt.
• Parkinson Yasası: C. Northcote Parkinson'ın 1955'te The Economist'te yayımlanan esprili makalesindeki gözlem: iş, kendisine ayrılan süreyi dolduracak kadar genişler. Ferriss bunu tersine kullanır: bir işe daha kısa süre ayır, gereksiz kısımlar kendiliğinden düşer.

Ferriss ayrıca e-postaları gün boyunca sürekli kontrol etmek yerine günde bir ya da iki kez, toplu olarak kontrol etmeyi ve gereksiz haber tüketimini azaltan bir "düşük bilgi diyeti"ni önerir.

Zayıf yanı: Kitabın büyük bir bölümü, işini uzaktan yapabilen ve iş dışarıya verebilecek gelir düzeyindeki okura göre yazılmıştır. Gelir modeli önerilerinin bir kısmı bugün eskimiş durumdadır. Başlıktaki "4 saat" bir pazarlama sözüdür. Kitabı bir yaşam planı olarak değil, eleme sorularından oluşan bir araç kutusu olarak okumak en verimlisi.

Evde: Azla Mutlu Olmak — Francine Jay

Aganta Kitap, 2016, çev. Atilla Erol. Özgün adı: The Joy of Less (2010).

Ne anlatıyor? Jay, minimalizmi önce bir zihniyet olarak anlatır: eşyalarımız bizim için ne anlama geliyor, neden bu kadar biriktiriyoruz? Ardından evi oda oda sadeleştirmek için bir yöntem verir. Yöntemin adımları İngilizcede STREAMLINE kelimesinin harflerinden oluşur: baştan başlamak; her eşyayı "çöp, hazine ya da başkasına" diye ayırmak; her eşya için bir neden aramak; her şeye bir yer belirlemek; yüzeyleri boş tutmak; benzer eşyaları gruplamak; sınır koymak; bir şey girerse bir şey çıkar kuralı; azaltmaya devam etmek ve her gün küçük bakım yapmak.

En işe yarar fikri: Sınırlar ve "bir giren, bir çıkan" kuralı. Bir rafın dolu olduğunu kabul edersen, yeni bir kitap aldığında eski birini vermek zorunda kalırsın. Bu kural eşyanın ötesinde de işe yarar: yeni bir alışkanlık eklediğinde, eski birini arşivle.

Zayıf yanı: Eşyayla sınırlı kalır; dijital dağınıklığa ya da zamana dair söyledikleri azdır. Bazı öneriler belirli bir yaşam düzeyini (ihtiyaç duyulunca tekrar satın alabilmeyi) varsayar.

Ortak ilke: sınırı önce koy

Üç kitap üç farklı alandan geliyor, ama aynı mantığı paylaşıyor:

Sınırı önce koymak, karar yükünü azaltır. "Ne kadar alışkanlık takip edeyim?" sorusunu her yeni fikirde yeniden tartışmak yerine, "aynı anda en fazla üç" kuralını bir kez koyarsın.

Çıkarma denetimi: adım adım

Bir haftalık bir eleme deneyi için şu sırayı izle:

1. Listele. Takip ettiğin bütün alışkanlıkları, düzenli kullandığın bütün uygulamaları ve haftalık taahhütlerini bir kâğıda yaz.
2. Odak sorusunu sor. Hangi tek alışkanlık diğerlerini kolaylaştırıyor? Çoğu zaman cevap uyku, hareket ya da sabah rutini gibi temel bir davranıştır. Onu işaretle.
3. 80/20 ayrımı yap. Kalanların hangileri gerçekten fark yaratıyor? Hangileri sadece "yapılması gerektiği" için listede?
4. Bir şey çıkar. Fark yaratmayanlardan birini bu hafta tamamen bırak. Arşivle, uygulamayı sil, taahhüdü iptal et.
5. Süreyi kısalt. Kalan bir işe ayırdığın süreyi bilerek azalt. Parkinson Yasası doğruysa, iş yine biter.
6. Bir hafta sonra kontrol et. Çıkardığın şeyin eksikliğini hissettin mi? Hissetmediysen, çıkarma kalıcı olsun. Bu, kaizen döngüsünün çıkarma yönündeki uygulamasıdır.

Çıkarılacak bir kötü alışkanlıksa yöntem farklıdır: onu sadece listeden silmek yetmez, ortamı değiştirmek gerekir. Bkz. kötü alışkanlığı bırakmak.

Özet

• İnsanlar sorun çözerken çıkarmayı sistemli biçimde gözden kaçırır; "ne çıkarabilirim?" sorusunu bilerek sor.
• Aynı anda az sayıda alışkanlık kur; her biri haftalarca dikkat ister.
• Bir Tek Şey: diğerlerini kolaylaştıran tek önceliği bul ve ona zaman ayır.
• 4 Saatlik Hafta: 80/20 ile neyin işe yaradığını bul; Parkinson Yasası ile süreyi kısalt.
• Azla Mutlu Olmak: sınır koy ve "bir giren, bir çıkan" kuralını uygula.

Bu alandaki diğer kitaplar için öncelik ve sistem kitapları listesine bakabilirsin.