Dağınık Zihinler İçin Kitaplar

Neden ayrı bir liste?

Genel alışkanlık kitapları, okuyucunun planı hatırlayıp uygulayabileceğini varsayar. DEHB'de zorluk tam da buradadır; bkz. DEHB'de alışkanlık. Bu listedeki kitaplar ya doğrudan DEHB'yi anlatır ya da dağınık bir zihinle düzen kurarken en çok ihtiyaç duyulan iki şeye odaklanır: dikkati korumak ve aksadığında kendine yüklenmemek.

Dikkat Eksikliği Bozukluğu — Edward M. Hallowell, John J. Ratey

Pozitif Yayınları, 2013, çev. İrem Karaçay Yücel. Özgün adı: Driven to Distraction.

Ne anlatıyor? Kendileri de DEHB'li iki psikiyatrist, vaka öyküleriyle çocukluktan yetişkinliğe DEHB'yi anlatır. Tanının ardından gelen rahatlama, yapı kurmanın önemi ve pratik başa çıkma önerileri kitabın merkezindedir.

En işe yarar fikri: Yapı, DEHB'li bir zihnin enerjisini dağıtmadan kullanmasını sağlar. Liste, takvim, rutin; bunlar kısıtlama değil destektir.

Zayıf yanı: İlk baskısı 1990'lara dayanır; bazı bilgiler güncel araştırmalarla tamamlanmalı.

Nitorel Habit'te: Rutinin her parçasını ayrı ve küçük bir alışkanlık olarak ekle; liste, yapının görünür hâli olsun.

Öz Şefkat — Kristin Neff

Diyojen Yayıncılık, 2021, çev. Ebrar Güldemler.

Ne anlatıyor? Kendine nezaket, ortak insanlık ve farkındalık üzerine kurulu öz şefkat kavramı ve bunu destekleyen araştırmalar.

En işe yarar fikri: Kendine sert davranmak motivasyonu artırmaz; aksadığında kendine bir arkadaşa davranır gibi davranmak, yeniden başlamayı kolaylaştırır. Bkz. zincir kırıldığında.

Zayıf yanı: DEHB'ye özel bir kitap değil; bağlantıyı okurun kurması gerekir.

Nitorel Habit'te: Kaçırılan bir günden sonra planı küçült, ertesi gün yap.

Pürdikkat — Nir Eyal

Nova Kitap, çev. Vildan Kalafat Ceylan. Özgün adı: Indistractable (2019).

Ne anlatıyor? Dikkat dağınıklığının çoğunlukla bir iç rahatsızlıktan kaçış olduğunu söyler; iç tetikleyicileri tanımayı, zamanı bloklara bölmeyi ve ön taahhütler vermeyi önerir.

En işe yarar fikri: Dikkat dağıtıcıya uzanmadan önce hissettiğin şeyi fark etmek.

Zayıf yanı: Teknoloji tasarımcısı bakış açısıyla yazılmıştır; DEHB'nin nörolojik yönünü ele almaz.

Nitorel Habit'te: Bkz. dikkat dağıtan ortamda alışkanlık.

Not: Cal Newport'un Deep Work kitabı da Türkçede Pürdikkat adıyla yayımlandı (Metropolis). Ayırt etmek için yazar ve yayınevine bak; ikisi odak kitapları listesinde birlikte anlatılıyor.

Dört Bin Hafta — Oliver Burkeman

Epsilon Yayınevi, 2023.

Ne anlatıyor? Ortalama bir insan ömrünün kabaca dört bin hafta olduğunu hatırlatarak, her şeyi yapmaya çalışmak yerine sınırlılığı kabul etmeyi önerir.

En işe yarar fikri: Her şeyi yetiştirmek mümkün değil; neyi yapmayacağını seçmek de bir karardır. DEHB'de sık görülen "hepsini birden" eğilimine iyi bir panzehir.

Zayıf yanı: Bir yöntem kitabı değil; somut adım arayan okura soyut gelebilir.

Nitorel Habit'te: Aynı anda en fazla iki-üç alışkanlık takip et; yenisini eklemeden önce birini arşivle.

Dağınık Zihinler — Gabor Maté

Hep Kitap, 2022, çev. Engin Süren. Özgün adı: Scattered Minds (1999).

Ne anlatıyor? Kendisi de yetişkinlikte DEHB tanısı almış hekim Maté, dikkat eksikliğini erken çocukluk deneyimleri, stres ve bağlanma ilişkileri üzerinden anlatır. Kitabın ikinci yarısı yetişkinlerin kendilerine nasıl bakabileceğine ayrılmıştır.

En işe yarar fikri: Kendine yargıyla değil merakla bakmak. Maté'nin şefkatli tonu, yıllarca "tembel" ya da "dağınık" diye etiketlenmiş okurlar için rahatlatıcı olabilir.

Temkinle okunacak: Maté'nin çevresel açıklamaya ağırlık veren yaklaşımı, DEHB'de genetik etkinin güçlü olduğunu gösteren ana akım araştırmalarla tam örtüşmez. Kitabı bir tıbbi rehber olarak değil, kişisel ve klinik bir bakış olarak okumak daha doğru olur.

Nitorel Habit'te: Bir liste dolusu hedef yerine tek, küçük bir alışkanlıkla başla.

Kıvılcım — John J. Ratey, Eric Hagerman

Saga Yayınları, 2024. Ratey, Dikkat Eksikliği Bozukluğu'nun da yazarı. Bu kitapta egzersizin dikkat üzerindeki etkisine ayrı bir bölüm ayırır. Ayrıntılı tanıtım uyku, hareket ve enerji kitapları listesinde.

Nitorel Habit'te: Odak gerektiren işten önce 10 dakikalık bir yürüyüşü Süreli alışkanlık olarak dene.

Türkçesi bulunamayanlar

İki temel kaynağın Türkçe baskısı bu listenin hazırlandığı tarihte bulunamadı. İngilizce okuyabilenler için:

• *Russell A. Barkley, Taking Charge of Adult ADHD (2010; 2. baskı 2021).* DEHB'yi yürütücü işlev sorunu olarak anlatan, yetişkinlere yönelik en sistemli kitaplardan biri. "Performans noktası" fikri buradan gelir. Barkley'nin ebeveynlere yönelik kitabı ise Türkçeye çevrildi (Palme Yayıncılık, 2021; künyesi kaynaklarda).
• *Edward M. Hallowell, John J. Ratey, ADHD 2.0 (2021).* Aynı yazarların güncel araştırmalarla yazdığı, daha kısa ve pratik kitap.