Dikkati Eğitmek: İradenin Eski ve Yeni Okulları

Bu yazıda

• İradeyi bir "güç" yerine bir "dikkat becerisi" olarak düşünmenin ne değiştirdiğini,
• Yüz yılı aşkın bir aralıkla yazılmış dört kitabın dikkat ve irade hakkında söylediklerini,
• Öz denetim araştırmalarında neyin sağlam, neyin abartılmış olduğunu,
• Günde beş dakikalık bir dikkat egzersizini ve onu bir alışkanlığa çevirmeyi

bulacaksın.

İrade bir kas mı, bir direksiyon mu?

İrade denince çoğumuzun aklına bir güç gelir: bir şeye direnmek, kendini zorlamak, dişini sıkmak. Bu benzetmenin en bilinen bilimsel karşılığı, iradenin kas gibi yorulan sınırlı bir kaynak olduğu fikriydi ve ego tükenmesi yazısında gördüğümüz gibi büyük tekrar denemelerinde zayıf kaldı.

Daha eski bir gelenek iradeyi başka bir yerde arar: dikkatte. William James 1890'da yayımlanan Psikolojinin İlkeleri'nin dikkat bölümünde şöyle yazar: dağılan dikkati isteyerek, tekrar tekrar geri getirme yetisi, muhakemenin, karakterin ve iradenin ta kendisinin köküdür; bu yetiyi geliştiren bir eğitim, eğitimlerin en iyisi olurdu.

Bu bakışla irade bir kas değil, bir direksiyondur. Mesele gücün kendisi değil, dikkati nereye çevirdiğin ve kaydığında ne kadar çabuk geri getirdiğindir. Bu yazıdaki dört kitap, bu fikre farklı zamanlardan ve farklı dillerden yaklaşıyor.

Eski okul: iradeyi eğitmek

İrade Terbiyesi — Jules Payot

Ötüken Neşriyat, çev. İsmail Yakıt. Özgün adı: L'Éducation de la volonté (1893).

Ne anlatıyor? Fransız eğitimci Payot kitabı, James'in eseriyle neredeyse aynı yıllarda, özellikle üniversite öğrencileri için yazdı. Ana tezi kitabın adındadır: irade doğuştan verilmiş, ya olan ya olmayan bir yetenek değildir; eğitilebilir. Payot'ya göre tek başına bir fikir davranışı değiştirmeye yetmez. Fikrin üzerinde uzun uzun düşünülmesi, bir duyguyla beslenmesi ve küçük eylemlerle tekrar tekrar pekiştirilmesi gerekir. Kitap, tembelliği ve dağınıklığı iradenin başlıca düşmanları olarak ele alır ve öğrencilere düzenli çalışma, düşünce ve beden sağlığına dair öneriler verir.

En işe yarar fikri: İradenin bir anlık büyük bir çabayla değil, küçük ve tekrarlanan eylemlerle eğitildiği. Payot'nun bu vurgusu, bugünkü küçük başlamak ve tekrarla otomatikleşme fikirlerinin 19. yüzyıldaki bir habercisi gibi okunabilir.

Zayıf yanı: 130 yılı aşkın bir süre önce yazıldı; dönemin psikolojisine, ahlak anlayışına ve öğrenci yaşamına dayanır. Bazı bölümleri bugün katı ve öğretici bir tonla okunur. Bilimsel bir kaynak değil, düşünsel bir klasiktir.

Gençlerle Başbaşa — Ali Fuad Başgil

Yağmur Yayınları. İlk baskısı 1949.

Ne anlatıyor? Hukuk profesörü Başgil'in gençlere yaptığı konuşmalardan derlenen kitap, çalışma, irade, karakter, okuma ve sorumluluk üzerine öğütler verir. Türkçede uzun yıllar boyunca, özellikle öğrenciler arasında elden ele dolaşmış bir kitaptır.

En işe yarar fikri: Çalışmanın bir yöntem ve düzen işi olduğu. Başgil, başarının bir anlık heyecandan değil, her gün aynı saatte aynı işe oturmaktan geldiğini anlatır. Bu, uygulama niyetinin ve sabit bir işaretin değerini başka bir dille söyler; bkz. uygulama niyetleri.

Zayıf yanı: Dili eskidir ve yer yer ağdalıdır. Kitap belirli bir değerler ve dünya görüşü çerçevesinden yazılmıştır; öğütlerin bir kısmı bugünün okurunun hayatına doğrudan uymayabilir. Payot gibi, kanıt değil tecrübe ve kanaat sunar.

Yeni okul: dikkatin psikolojisi

Odak — Daniel Goleman

Varlık Yayınları, 2015, çev. Filiz Nayır Deniztekin. Özgün adı: Focus (2013).

Ne anlatıyor? Duygusal Zekâ'nın yazarı Goleman, dikkati üç yöne ayırır: içe odak (kendi duygularını, düşüncelerini ve değerlerini fark etmek), ötekine odak (başkalarını anlamak) ve dışa odak (daha geniş sistemleri görmek). Bunun yanında, isteyerek yönlendirdiğimiz "yukarıdan aşağı" dikkat ile dikkatimizi kendiliğinden çeken "aşağıdan yukarı" dikkat arasındaki çekişmeyi anlatır.

En işe yarar fikri: Dikkatin bir beceri olarak çalıştırılabileceği. Goleman, dikkati bir nesneye verip kaydığında fark edip geri getirmenin, yani James'in tarif ettiği hareketin, farkındalık uygulamalarının çekirdeği olduğunu anlatır.

Zayıf yanı: Konuları geniş bir yelpazeye yayar ve bazı bölümler (liderlik, iklim değişikliği) dikkatten çok uzaklaşır. Aktardığı bazı çalışmaların sonradan daha sınırlı bulgular verdiğini aşağıda göreceğiz.

Şimdi'nin Gücü — Eckhart Tolle

Akaşa Yayınları, çev. Semra Ayanbaşı. Özgün adı: The Power of Now (1997).

Ne anlatıyor? Tolle, acının büyük bölümünün zihnin geçmiş ve gelecek hakkında durmadan ürettiği düşüncelerden kaynaklandığını ve insanın bu düşüncelerle özdeşleşmekten çıkıp şimdiki ana dikkat vermesi gerektiğini savunur. Önerdiği temel uygulama, düşünen zihni gözlemlemektir: düşünceyi sen değil, fark ettiğin bir şey olarak görmek.

En işe yarar fikri: Düşünceyi gözlemlemek. Bu, zor duygularla devam etmek yazısında anlattığımız ayrışma tekniğine ve farkındalık uygulamalarına çok yakındır.

Zayıf yanı: Kitap bir psikoloji kitabı değil, ruhani bir öğretidir. Anlatımı soyut ve tekrarlıdır; bazı iddiaları (örneğin "acı bedeni" kavramı) bilimsel bir karşılığı olmayan metaforlardır. Pratik bir alıştırma kaynağı olarak yararlı olabilir, ama bir kanıt kaynağı olarak okunmamalı.

Araştırmalar ne diyor?

Öz denetim gerçekten önemli

Terrie Moffitt ve arkadaşları Yeni Zelanda'nın Dunedin şehrinde doğan yaklaşık 1.000 çocuğu doğumdan 32 yaşına kadar izledi. Çocukluktaki öz denetim düzeyi, zekâ ve aile koşulları hesaba katıldıktan sonra bile, yetişkinlikteki sağlık, maddi durum ve suça karışma gibi sonuçlarla ilişkiliydi. Goleman bu çalışmayı Odak'ta ayrıntılı anlatır.

Ama marshmallow testi o kadar kesin değil

Goleman'ın ve birçok popüler kitabın sevdiği bir başka örnek, Walter Mischel'in marshmallow testidir: çocuğa bir lokum verilir ve beklerse ikinci bir lokum alacağı söylenir. İlk çalışmalarda daha uzun bekleyen çocukların yıllar sonra daha iyi sonuçlara sahip olduğu bildirildi.

Tyler Watts, Greg Duncan ve Haonan Quan 2018'de bunu çok daha büyük ve çeşitli bir örneklemle yeniden test etti. Bekleme süresi ile sonraki başarı arasındaki ilişki ilk çalışmalardakinin yaklaşık yarısıydı ve aile geçmişi ile erken bilişsel beceriler hesaba katıldığında büyük ölçüde kayboldu. Yani tek bir bekleme anı, kaderi belirleyen bir ölçü değil.

Dağılan zihin

Matthew Killingsworth ve Daniel Gilbert 2010'da binlerce kişiye gün içinde rastgele anlarda telefonlarından ne yaptıklarını, aklının o işte olup olmadığını ve ne kadar mutlu olduklarını sordu. Katılımcıların zihni zamanın neredeyse yarısında yaptıkları işten başka bir yerdeydi ve zihin dağıldığında, ortalama olarak, daha az mutluydular. Bu, Tolle'ün sezgisine bir ölçüde veri desteği sağlar; ama bağıntısaldır, nedeni kesin göstermez.

Ortak sonuç

Pratik açıdan, iradeyi bir yakıt gibi biriktirmeye çalışmak yerine, dikkati yönlendirmeyi ve ortamı düzenlemeyi öğrenmek daha sağlam bir yatırım gibi görünüyor.

Beş dakikalık dikkat egzersizi

James'in tarif ettiği hareketi, yani dikkati fark edip geri getirmeyi, her gün birkaç dakika çalışabilirsin. Bu, farkındalık uygulamalarının en temel biçimidir.

1. Bir çapa seç. Nefesin burundan girip çıkışı, ayaklarının yere teması ya da odadaki sesler.
2. Süreyi kur. 5 dakika. Daha uzunu gerekmez.
3. Dikkatini çapaya ver. Onu değiştirmeye çalışma, sadece izle.
4. Kaydığını fark et. Bir süre sonra kendini bir planı, bir anıyı ya da bir konuşmayı düşünürken bulacaksın. Bu bir hata değil; egzersizin kendisi tam olarak bu an.
5. Nazikçe geri getir. Kendine kızmadan, sadece "düşünce" diye not edip çapaya dön. Gerekirse beş dakikada elli kez.

Her geri getiriş, James'in deyimiyle iradenin köküne yapılan bir tekrardır. Amaç dikkatin hiç dağılmaması değil, geri dönmenin hızlanmasıdır.

DEHB'li biri için bu egzersiz başta sinir bozucu olabilir, çünkü dikkat çok sık kayar. Bu, egzersizin işe yaramadığını değil, çok tekrar yapıldığını gösterir. Süreyi kısalt (2–3 dakika), gözlerin açık kalsın ya da yürüyerek yap.

Özet

• James'e göre iradenin kökü, dağılan dikkati tekrar tekrar geri getirme becerisidir.
• Payot ve Başgil: irade doğuştan değil, küçük ve düzenli eylemlerle eğitilir.
• Goleman: dikkat içe, ötekine ve dışa yönelir ve bir beceri gibi çalıştırılabilir.
• Tolle: düşünceyi gözlemlemek, onunla özdeşleşmekten çıkmanın yoludur; ama bu ruhani bir öğretidir, bilimsel bir kanıt değil.
• Öz denetim önemlidir; tek bir testin geleceği belirlediği ya da iradenin bir yakıt gibi tükendiği iddiaları ise abartılıdır.