İç Motivasyon: Özerklik, Ustalık ve Anlam

Bu yazıda

• Dış ve iç motivasyon arasındaki farkı ve ödülün neden bazen ters teptiğini,
• Öz belirleme kuramının üç temel ihtiyacını,
• Ustalığa giden yolda "kasıtlı pratiğin" ne kadar belirleyici olduğunu,
• Frankl'ın anlam fikrinin gündelik alışkanlıklarla ilişkisini,
• Bir alışkanlığı bu üç ihtiyaca göre yeniden tasarlamak için bir çalışma sayfasını

bulacaksın.

Motivasyon ve alışkanlık: kim neyi taşır?

Önce bir yanlış anlamayı düzeltmek gerekiyor. Alışkanlık araştırmalarının ana fikri, iyi kurulmuş bir alışkanlığın motivasyona ihtiyaç duymadan işlemesidir: diş fırçalarken her sabah kendini ikna etmezsin. Bir davranışın ne zaman alışkanlık olduğunu ölçen araçlar da tam olarak bunu sorar: düşünmeden mi yapıyorsun?

Peki motivasyon neden önemli? Çünkü otomatikliğe ulaşmak haftalar, bazen aylar sürer. O süre boyunca davranışı bir şeyin taşıması gerekir. Motivasyonun türü, bu dönemin ne kadar dayanıklı olacağını belirler. Kısaca: iç motivasyon başlangıç dönemini taşır, alışkanlık da sonrasını.

Ödül ne zaman ters teper?

1971'de Edward Deci, üniversite öğrencilerine o dönem popüler olan bir yapboz bulmacası verdi. Bir gruba her çözdükleri bulmaca için para ödendi, diğerine ödenmedi. Asıl ölçüm deneyin dışında yapıldı: araştırmacı odadan çıkıp öğrencileri serbest bıraktığında, kim bulmacayla oynamaya devam edecekti? Para alan grup, ödeme bittikten sonra bulmacayla daha az ilgilendi.

İki yıl sonra Mark Lepper, David Greene ve Richard Nisbett aynı soruyu anaokulunda sordu. Resim yapmayı seven çocukların bir kısmına önceden "resim yaparsan bir ödül alacaksın" dendi. Birkaç hafta sonra, serbest zamanda, ödülü önceden bilen çocuklar daha az resim yaptı. Önceden söylenmeden, sürpriz olarak ödül alan çocuklarda böyle bir düşüş görülmedi.

Deci, Richard Koestner ve Richard Ryan 1999'da bu tür 128 deneyi bir meta-analizde birleştirdi. Sonuç ayrıntılı ama net: önceden vaat edilen, somut ve davranışa bağlı ödüller, zaten keyif alınan bir etkinliğe olan iç ilgiyi azaltma eğilimindeydi. Sözlü ve bilgi veren geri bildirim ise çoğu zaman iç motivasyonu artırdı.

Bu, "dış ödül kötüdür" anlamına gelmez. Christopher Cerasoli ve arkadaşlarının 40 yıllık verileri birleştiren 2014 tarihli meta-analizi şunu buldu: dış teşvikler bir işin miktarını, iç motivasyon ise kalitesini daha iyi tahmin ediyordu. Sıkıcı ve basit bir işi yaptırmak için dış ödül işe yarar; zaten sevdiğin ya da yaratıcılık gerektiren bir iş için risklidir.

Öz belirleme kuramı: üç ihtiyaç

Deci ve Ryan bulguları öz belirleme kuramı adıyla bir çerçeveye oturttu. Kurama göre insanın üç temel psikolojik ihtiyacı vardır ve bir etkinlik bunları ne kadar besliyorsa iç motivasyon o kadar güçlüdür:

Daniel Pink'in Drive kitabı bu kuramı geniş bir okur kitlesine taşıdı. Pink üçüncü maddeyi amaç olarak yeniden adlandırır ve formülü özerklik, ustalık ve amaç diye özetler.

Ustalık: yetkinliğin uzun yolu

Yetkinlik ihtiyacını en çok besleyen şey, ilerlediğini görmektir. Ama her tekrar ilerleme getirmez. Anders Ericsson ve arkadaşları 1993'te keman öğrencilerinin pratik alışkanlıklarını inceledi ve en iyi performans gösterenleri ayıran şeyin genel çalışma süresinden çok kasıtlı pratik olduğunu öne sürdü: zayıf noktayı hedefleyen, zor, geri bildirimli ve çoğu zaman keyifsiz pratik.

Bu fikir daha sonra "10.000 saat kuralı" diye basitleştirilip popülerleşti. Brooke Macnamara ve arkadaşlarının 2014 tarihli meta-analizi tabloyu dengeledi: kasıtlı pratik performanstaki farkların bir kısmını açıklıyordu, ama oran alana göre çok değişiyordu; oyun ve müzikte belirgin, eğitimde ve mesleklerde ise küçüktü. Pratik önemli, ama tek başına her şey değil.

Alışkanlık açısından ders şu: tekrar ile pratik aynı şey değildir. Her gün 20 dakika gitar çalmak bir alışkanlıktır; o 20 dakikanın 5'ini zorlandığın bir pasaja ayırmak pratiktir.

Anlam: neden'in gücü

Viktor Frankl, Nazi toplama kamplarında geçen yıllarını İnsanın Anlam Arayışı'nda anlatır. Kitabın ikinci bölümü, kurduğu terapi yaklaşımı olan logoterapiyi tanıtır. Frankl sıkça Nietzsche'ye dayanan bir cümleyi alıntılar: yaşamak için bir nedeni olan, hemen her nasıla katlanabilir.

Frankl anlamın üç kaynaktan bulunabileceğini söyler: bir iş yapmak ya da bir eser ortaya koymak; bir şeyi ya da birini deneyimlemek, sevmek; ve kaçınılmaz bir acı karşısında takınılan tutum.

Gündelik bir alışkanlığı toplama kampı deneyimiyle aynı cümlede anmak orantısız görünebilir. Ama Frankl'ın asıl fikri gündelik hayata rahatça taşınır: davranış, kendinden büyük bir şeye bağlandığında zor anlarda daha dayanıklı olur. "Haftada üç kez yürüyorum" ile "kızımla dağa çıkabilmek için yürüyorum" arasındaki fark budur.

Kitaplar hakkında

Drive — Daniel H. Pink

MediaCat Yayınları, 2010, çev. Levent Göktem. Özgün adı: Drive (2009).

Ne anlatıyor? Pink, motivasyonu bir işletim sistemi gibi sürümlere ayırır: hayatta kalma dürtüsü (1.0), ödül ve ceza (2.0) ve iç motivasyon (3.0). Ödül–ceza sisteminin rutin işlerde işe yaradığını, ama yaratıcı ve karmaşık işlerde zarar verebileceğini savunur. Kitabın sonunda bireyler, ebeveynler ve yöneticiler için bir araç seti vardır.

En işe yarar fikri: "Eğer–o zaman" ödülleri ("bunu yaparsan şunu alırsın") yerine, iş bittikten sonra beklenmedik biçimde gelen "madem öyle" ödülleri. Bu, Lepper'ın deneyindeki sürpriz ödül bulgusuyla uyumludur.

Zayıf yanı: Kitap araştırmaları seçici aktarır ve dış ödülleri olduğundan daha olumsuz gösterir; Cerasoli'nin meta-analizi tablonun daha dengeli olduğunu gösteriyor. İş dünyası örnekleri ağırlıklıdır.

Ustalık — Robert Greene

Altın Kitaplar, 2015, çev. Füsun Doruker. Özgün adı: Mastery (2012).

Ne anlatıyor? Greene, Leonardo da Vinci'den Charles Darwin'e, tarihî ve çağdaş pek çok ustanın hayatından yola çıkarak ustalığa giden yolu aşamalara ayırır: kişinin kendi yönelimini keşfetmesi, uzun bir çıraklık dönemi, yaratıcı-aktif dönem ve ustalık.

En işe yarar fikri: Çıraklık döneminin sabrı. Greene'e göre başlangıçta amaç parlamak değil, gözlemlemek ve temel becerileri sıkıcı tekrarla edinmektir. Bu, alışkanlık kurmanın ilk haftalarının sıkıcılığını anlamlandırmaya yardım eder.

Zayıf yanı: Biyografiler geriye dönük okunur; başarılı olanların hikâyesi anlatılır, aynı yolu izleyip başaramayanlar görünmez. Kitap uzun ve yer yer abartılı bir dille yazılmıştır. Bilimsel bir kaynak değil, ilham veren bir anlatıdır.

Zirve — Anders Ericsson, Robert Pool

Buzdağı Yayınevi, çev. Barış Satılmış. Özgün adı: Peak (2016).

Ne anlatıyor? Kasıtlı pratik kavramını ortaya atan Ericsson, bilim gazetecisi Pool ile birlikte araştırmalarını genel okur için anlatır. Kitap "doğuştan yetenek" fikrine karşı çıkar ve uzmanlığın büyük ölçüde doğru biçimde yapılmış uzun süreli pratikle kazanıldığını savunur. "10.000 saat kuralı"nın kendi araştırmasının hatalı bir özeti olduğunu da açıkça söyler.

En işe yarar fikri: Amaçlı pratiğin unsurları: belirli ve dar bir hedef, tam odak, anında geri bildirim ve konfor alanının biraz dışında çalışmak. Dördü de alışkanlığın "tekrar" kısmını "pratik" kısmına çevirmenin yollarıdır.

Zayıf yanı: Macnamara ve arkadaşlarının meta-analizinin gösterdiği gibi, pratiğin açıkladığı fark alana göre çok değişir; kitap yeteneğin ve diğer etkenlerin payını olduğundan küçük gösterir.

İnsanın Anlam Arayışı — Viktor E. Frankl

Okuyan Us Yayınları, çev. Selçuk Budak. Özgün adı: …trotzdem Ja zum Leben sagen (1946).

Ne anlatıyor? İlk bölüm, Frankl'ın Auschwitz dahil kamplarda geçirdiği yılların psikolojik bir tanıklığıdır. İkinci bölüm logoterapinin temel kavramlarını anlatır.

En işe yarar fikri: Koşullar seçilemese bile, onlara karşı takınılan tutumun seçilebileceği. Alışkanlık için karşılığı: kötü bir gün, bir sonraki adımı seçme özgürlüğünü elinden almaz.

Zayıf yanı: Logoterapi kitapta bir kuram olarak tanıtılır, kanıt sunulmaz. İnternette Frankl'a atfedilen bazı ünlü sözler (örneğin uyaran ile tepki arasındaki boşluk üzerine olan) kitapta bu biçimde geçmez; alıntı yaparken kaynağı kontrol etmek gerekir.

Çalışma sayfası: bir alışkanlığı yeniden tasarlamak

Takip ettiğin ya da kurmak istediğin bir alışkanlığı seç ve beş soruyu yazılı cevapla:

1. Neden? Bu davranış hangi değere ya da kişiye hizmet ediyor? Tek cümle yaz. Cümle "yapmalıyım" ile bitiyorsa, "çünkü" ile yeniden başla.
2. Seçim nerede? Davranışın hangi kısmını sen belirliyorsun: saatini, yerini, biçimini? Hiçbir kısmını belirlemiyorsan, birini seç. Özerklik, küçük bir seçimle bile beslenir.
3. İlerleme nasıl görünür? Bir ay sonra neyin daha iyi olduğunu nasıl anlayacaksın? Sayı, süre, zorluk derecesi?
4. Pratik nerede? Davranışın içinde, zorlandığın küçük bir parça var mı? Sürenin bir kısmını ona ayır.
5. Kiminle? Bu alışkanlığı biriyle paylaşabilir misin: birlikte yapmak, haftalık haber vermek, sadece anlatmak?

Özet

Ödül ve ceza pazarlıklarının davranışın anlamını nasıl değiştirdiğini seçim mimarisi yazısındaki kreş örneğinde de görebilirsin.