Bilgiyi Dışarı Çıkarmak: Çalışma Belleğini Kâğıda ve Ortama Taşımak

Bu yazıda

• Çalışma belleğinin DEHB'de neden kırılgan olduğunu ve araştırmaların bunu nasıl ölçtüğünü,
• Barkley'nin "bilgiyi dışarı çıkar" ilkesinin tam olarak ne söylediğini,
• Yarım kalan bir işi kâğıda bir planla bırakmanın zihni neden rahatlattığını,
• Dört tür dış hafızayı bir hafta içinde kurmak için beş adımlık bir rehberi

bulacaksın.

Kafadaki not neden kayboluyor?

"Çıkarken çöpü al" cümlesini aklında tutarak kapıya yürürsün. Kapıya vardığında telefon çalar, ayakkabını bağlarsın, anahtarı ararsın; çöp mutfakta kalır. Bilgi hiç kaybolmadı: sorsalar hatırlardın. Sorun, bilginin doğru anda davranışı yönetecek kadar güçlü olmamasıdır.

Bilgiyi kısa süreliğine akılda tutup onunla iş yapma becerisine çalışma belleği denir. DEHB'de bu becerinin zorlandığını gösteren sağlam bir literatür var. Rhonda Martinussen ve arkadaşlarının 2005 tarihli meta-analizi, DEHB'li çocuklarda çalışma belleğinin birden fazla bileşeninde güçlük buldu; fark, sözel görevlerden çok görsel-uzamsal görevlerde büyüktü. Matthew Alderson ve arkadaşları 2013'te yetişkinlere odaklanan 38 çalışmayı birleştirdi ve hem sözel hem görsel-uzamsal çalışma belleğinde orta büyüklükte farklar buldu. Kısacası güçlük çocuklukta kalmıyor.

Bu bulgular "daha çok çabala" önerisinin neden işe yaramadığını açıklar. Kafadaki not zayıfsa, notu kafada güçlendirmeye çalışmak yerine kafanın dışına koymak daha akıllıcadır.

Barkley: bilgiyi performans noktasına taşı

DEHB'de alışkanlık yazısında Russell Barkley'nin "performans noktası" fikrine kısaca değinmiştik. Barkley'nin yürütücü işlev üzerine yazdığı bilgi notunda bu ilke daha ayrıntılıdır. Ona göre DEHB öncelikle bir bilgi değil performans sorunudur: kişi neyi nasıl yapacağını bilir, ama bildiğini doğru yerde ve anda kullanamaz.

Barkley'nin çıkardığı ilkeler şöyle özetlenebilir:

1. Bilgiyi dışarı çıkar. Barkley'nin tanımıyla "bilgiyi dışarı çıkarmak, onu kişinin dışında fiziksel hâle getirmektir" (çeviri bizim). Kurallar, hedefler ve hatırlatmalar işin yapıldığı yerde, gözün önünde olmalıdır.
2. Zamanı dışarı çıkar. Zaman ve gelecek, Barkley'nin deyişiyle DEHB'li biri için görevin "düşmanı"dır. Görünür saatler, zamanlayıcılar ve uzun bir işi günlük küçük adımlara bölmek bu boşluğu kapatır.
3. Motivasyonu dışarı çıkar. Yalnızca bilgiyi dışarı koymak yetmez; Barkley bunun tek başına "kısmen ve geçici olarak" işe yarayacağını açıkça yazar. Anında gelen küçük ödüller de gerekir.
4. Yardım işin yapıldığı yerde olmalı. Haftada bir görüşmede konuşulan strateji, salı akşamı mutfakta kendiliğinden devreye girmez.

Barkley bu ilkelerin ayrıntılı uygulamasını yetişkinlere yönelik Taking Charge of Adult ADHD kitabında anlatır; kitabın Türkçe baskısı bulunamadı.

Bilişsel yük boşaltma: hepimiz yapıyoruz

Bilgiyi dışarı koymak yalnızca DEHB'ye özgü bir teknik değil. Evan Risko ve Sam Gilbert 2016'da bu davranışı bilişsel yük boşaltma adıyla tanımladı: bir görevin zihinsel yükünü azaltmak için fiziksel bir eylemde bulunmak. Verdikleri örnekler gündelik: döndürülmüş bir resmi anlamak için başını eğmek ya da bir randevuyu telefona kaydetmek.

Fark şu: çoğu insan yük boşaltmayı ara sıra yapar, DEHB'de ise bunu bir sistem olarak kurmak gerekir. Bir kez yazılan not, yazıldığı yerde kalmalı ve gözden kaçmamalıdır.

Yarım iş zihni meşgul eder; plan onu susturur

Bitmemiş işler akılda dönmeye devam eder. E. J. Masicampo ve Roy Baumeister 2011'de bunu bir dizi deneyde gösterdi: katılımcılara bitmemiş bir hedef hatırlatıldığında, ilgisiz bir okuma görevi sırasında o hedefle ilgili düşünceler araya girdi ve başka bir görevdeki performansları düştü. Ama katılımcılardan bu hedef için belirli bir plan yazmaları istendiğinde bu etkiler ortadan kalktı. Hedefin kendisi bitmemişti; yalnızca planı yapılmıştı.

Sophie Leroy ve Theresa Glomb 2018'de aynı fikri iş kesintilerine uyguladı. Yarım kalan bir işe döneceğini bilen kişinin dikkati yeni işe tam geçemiyordu. Kesintiden önce kısa bir "devam planı" yazmak, yani nereden ve nasıl devam edeceğini not etmek, bu dikkat kalıntısını azalttı ve araya giren işteki performansı korudu.

İki bulgu aynı yöne bakıyor: zihni rahatlatan şey işi bitirmek değil, işin nerede beklediğini güvenilir bir yere yazmaktır. Bu da uygulama niyetlerinin ("ne zaman, nerede, ne yapacağım") kardeşidir.

Dört dış hafıza

David Allen'ın İş Bitirici'de anlattığı GTD yöntemi aynı fikrin bir sistem hâlidir. Yöntemin resmî sitesi beş adımı şöyle sıralar: dikkatini çeken her şeyi toplamak, ne anlama geldiğini netleştirmek, ait olduğu yere koymak, düzenli gözden geçirmek ve sisteme güvenerek yapmak. Allen'ın şirketinin tescilli sloganı da konuyu özetler: "Zihnin fikir üretmek içindir, onları tutmak için değil" (çeviri bizim).

DEHB için bunu dört tür dış hafızaya indirgeyebiliriz:

Önemli olan araçların sayısı değil, her birinin tek ve sabit olmasıdır. Üç ayrı not uygulaması, kafadaki kadar dağınık bir dış hafıza demektir.

Bir haftada kurmak: beş adım

1. Tek toplama yeri seç. Bir defter ya da bir dosya. Aklına gelen her işi oraya yaz; başka yere yazma.
2. Toplama yerini performans noktasına koy. Defter masada açık dursun, dosya bilgisayar açılınca görünsün. Barkley'nin ilkesi: bilgi işin yapıldığı yerde olmalı.
3. Zamanı görünür yap. Odak gerektiren işe başlarken bir zamanlayıcı kur. Uzun bir projeyi tek seferde değil, her gün küçük bir adımla ilerlet.
4. Her kalkışta devam planı yaz. İşi bırakmadan önce tek cümle: nereden, neyle devam edeceksin? Leroy ve Glomb'un bulgusu, bu cümlenin bir sonraki işe geçişi de kolaylaştırdığını gösteriyor.
5. Günde bir kez gözden geçir. Akşam beş dakika: toplama yerindekileri ait oldukları yere taşı, yarının ilk adımını seç. Gözden geçirilmeyen bir sisteme zihin güvenmez; güvenmediği her şeyi de yeniden kafada taşımaya başlar.

İlk hafta her şey yerine oturmayacak. Bir gün defteri unutursan bu sistemin çöktüğü anlamına gelmez; ertesi gün defteri yeniden masaya koymak yeter.

Özet