Doğru İşi Doğru Saate Koymak: Günün Zirvesi, Çukuru ve Toparlanması

Bu yazıda

• Ruh hâlinin ve dikkatin gün içinde neden belli bir şekil izlediğini,
• Kronotipini, yani "tarlakuşu" mu "baykuş" mu olduğunu kabaca nasıl bulacağını,
• Hangi işin zirveye, hangisinin çukura, hangisinin toparlanma evresine uyduğunu,
• Bir alışkanlığı günün başka bir saatine taşımadan önce yapabileceğin bir haftalık deneyi

bulacaksın.

Günün görünmeyen bir şekli var

Alışkanlık konuşurken genellikle ne yapacağımızı ve ne kadar yapacağımızı tartışırız. Ne zaman sorusu çoğu zaman "boş vakit bulunca" diye geçiştirilir. Oysa aynı 20 dakikalık iş, sabah dokuzda kolay, öğleden sonra üçte ise imkânsız gelebilir.

Scott Golder ve Michael Macy 2011'de bunu beklenmedik bir veriyle gösterdi: 84 ülkeden yaklaşık 2,4 milyon kişinin attığı 509 milyon İngilizce tweet. Mesajlardaki duygu tonuna bakınca, farklı kültürlerde aynı desen çıktı: insanlar iyi bir ruh hâliyle uyanıyor, bu hâl gün içinde düşüyor, akşama doğru yeniden yükseliyordu. Hafta sonu desen değişmiyor, yalnızca sabah zirvesi yaklaşık iki saat kayıyordu; insanlar geç uyandığı için.

Daniel Pink Ne Zaman?'da bu deseni üç evreyle özetler: zirve, çukur ve toparlanma. Çoğu insan için zirve sabah, çukur öğleden sonranın ilk yarısı, toparlanma ise ikindi ve akşamüstüdür.

Tarlakuşu, baykuş, üçüncü kuş

"Çoğu insan" önemli bir kayıt. Uyku araştırmacıları insanların iç saatlerinin farklı ayarlı olduğunu uzun zamandır biliyor; buna kronotip denir. Till Roenneberg ve arkadaşlarının geliştirdiği Münih Kronotip Anketi, kronotipi alarm kurmadığın "serbest günlerdeki" uyku saatlerine bakarak ölçer. Roenneberg, Wirz-Justice ve Merrow 2003'teki ilk çalışmalarında geç kronotipli insanların hafta içi uyku borcu biriktirip serbest günlerde kapattığını ve gün ışığına çıkmanın uyku saatini öne çektiğini bildirdi.

Pink bu fikirden kaba bir kendini yoklama yöntemi türetir. Serbest bir günde ne zaman uyuyup ne zaman uyandığını düşün ve uykunun orta noktasını bul:

Örneğin gece 00:00'da yatıp 08:00'de uyanan birinin orta noktası 04:00'tür; üçüncü kuştur. Pink, insanların yaklaşık beşte birinin akşam kronotipine sahip olduğunu söyler. Bu yöntem bir tanı değil, kabaca bir yön göstergesidir.

Senkron etkisi

Kronotip neden önemli? Çünkü performans, testin yapıldığı saat ile kişinin iç saati örtüştüğünde daha iyi oluyor. Cynthia May, Lynn Hasher ve Ellen Stoltzfus 1993'te genç ve yaşlı yetişkinlerin hafızasını karşılaştırdı. Gençlerin çoğu akşam ya da nötr tipteydi, yaşlıların çoğu sabah tipindeydi. Test öğleden sonra yapıldığında yaşa bağlı fark büyüktü; sabah yapıldığında, yani yaşlıların zirve saatinde, fark neredeyse kayboldu.

Bu bulgu alışkanlık için şunu söyler: bir davranışı "beceremiyorum" demeden önce, onu kendi saatinde deneyip denemediğine bak.

İş türü saatle eşleşir

Pink, işleri üçe ayırır ve her birine bir evre önerir:

• Analitik işler (rapor yazmak, hesap yapmak, dikkat isteyen okuma) zirveye.
• İdari işler (rutin e-postalar, faturalar, dosyalama) çukura.
• İçgörü işleri (beyin fırtınası, yeni bir fikir aramak) toparlanmaya.

Son madde şaşırtıcı görünebilir. Mareike Wieth ve Rose Zacks 2011'de katılımcılara analitik ve içgörü problemleri verdi. İçgörü problemlerinde, katılımcılar kendi en iyi olmayan saatlerinde daha başarılıydı: çözüm oranı %42'ye karşı %33. Analitik problemlerde tutarlı bir saat etkisi görülmedi. Araştırmacıların açıklaması, yorgun zihnin dikkat dağıtan düşünceleri daha az bastırması; bu da bir çıkmazdan kurtulmak için gereken gevşekliği sağlıyor olabilir.

Çukurun bedeli ve molanın gücü

Çukur yalnızca keyifsiz değil, pahalıdır da. Hans Henrik Sievertsen, Francesca Gino ve Marco Piovesan 2016'da Danimarka devlet okullarındaki tüm standart test sonuçlarına baktı. Test günün her bir saat ilerisinde yapıldığında puanlar standart sapmanın %0,9'u kadar düştü. Ama testten hemen önce 20–30 dakikalık bir mola, puanları %1,7 artırdı; yani molanın kazancı bir saatlik kayıptan büyüktü.

Hengchen Dai, Katherine Milkman ve arkadaşları 2015'te benzer bir deseni hastanelerde buldu. 35 hastanede 4.000'i aşkın sağlık çalışanının 13,7 milyon el yıkama fırsatı izlendiğinde, kurala uyum 12 saatlik bir vardiyanın başından sonuna ortalama 8,7 yüzde puanı düşüyordu. Vardiyalar arasındaki dinlenme uzadıkça bir sonraki vardiyada uyum artıyordu.

Bu iki çalışma aynı yöne bakıyor: iyi bilinen, rutin bir davranış bile günün ilerleyen saatinde aksayabilir. Alışkanlığın otomatik hâle gelmesi, onu yorgunluğa karşı tamamen korumaz.

Alışkanlık için ne anlama geliyor?

Bu tablo bir kural değil, bir başlangıç tahminidir. Kronotipin baykuşsa sırayı tersine çevir. İşin saatini sen seçemiyorsan, işe değil molaya odaklan: çukura denk gelen bir alışkanlığın önüne kısa bir mola koymak, Sievertsen'in bulgusunun gündelik karşılığıdır.

Zamanlamanın bir de takvim boyutu var: Pink kitabın ikinci yarısında başlangıçlar, ortalar ve bitişler üzerinde durur. Yeni bir alışkanlığa hangi tarihte başlamanın kolaylaştırdığını taze başlangıç etkisi yazısında anlattık.

Temkin payı

Ne Zaman? çok sayıda araştırmayı hızlı ve akıcı biçimde özetler; bazı bölümler tek bir çalışmaya dayanır. Bu alanın en ünlü örneklerinden biri, İsrail'de şartlı tahliye kurullarının moladan uzaklaştıkça daha az olumlu karar verdiğini bildiren 2011 tarihli çalışmadır; aynı yıl başka araştırmacılar, sonucun davaların sıralanma biçiminden etkilenmiş olabileceğini gösterdi. Tartışma sürüyor. Ortalamalar senin gününü birebir anlatmaz: kronotip yaşla değişir, gece uykun kötüyse zirve hiç gelmeyebilir. Bu yüzden en iyi kanıt kendi gözlemindir. Daniel Pink'in motivasyon üzerine öbür kitabı Drive ise iç motivasyon yazısında ele alınıyor.

Bir haftalık saat deneyi

1. Kronotipini tahmin et. Serbest günlerdeki uyku orta noktanı hesapla.
2. Üç saat dilimi belirle. Senin için zirve, çukur ve toparlanma hangi saatlere denk geliyor?
3. Bir alışkanlık seç. En çok aksayanı al ve bir hafta boyunca kendi evresine taşı.
4. Bir sayı tut. Her gün yaptın mı, yapmadın mı? Yaptıysan ne kadar zor geldi, 1'den 5'e?
5. Karşılaştır. Haftanın sonunda önceki haftayla kıyasla. Fark yoksa, sorun saat değil, başka bir şeydir.

Özet