Alışkanlıklar Bulaşır mı? Sosyal Çevrenin Davranışı Taşıması

Bu yazıda

• Davranışların sosyal ağlarda "yayıldığını" öne süren ünlü çalışmaları,
• Bu çalışmalara neden sivilce ve boy uzunluğu üzerinden itiraz edildiğini,
• Arkadaşların rastgele atandığı bir doğal deneyin ve sosyal norm deneylerinin daha sağlam ne söylediğini,
• Kendi çevreni bir alışkanlığın lehine düzenlemek için beş soruluk bir denetimi

bulacaksın.

Framingham: kilo ve sigara ağda yayılıyor mu?

Nicholas Christakis ve James Fowler, ABD'deki Framingham Kalp Çalışması kapsamında 1971–2003 arasında tekrar tekrar değerlendirilen 12.067 kişilik, birbirine sıkı bağlı bir sosyal ağı incelediler. Soru basitti: bir kişinin kilosu ya da sigara alışkanlığı değiştiğinde, arkadaşlarında, kardeşlerinde ve eşinde de değişiyor muydu?

2007'de yayımladıkları ilk makalenin bulgusu çok konuşuldu: bir kişinin obez olma ihtimali, belirli bir dönemde obez olan bir arkadaşı varsa %57 daha yüksekti. Kardeşte bu oran %40, eşte %37'ydi. Aynı mahallede oturan ama arkadaş olmayan komşularda böyle bir etki görülmedi.

Bir yıl sonra aynı ağda sigarayı incelediler. Sigarayı bırakan bir eş, kişinin sigara içme ihtimalini %67, bir arkadaş %36, bir kardeş %25 azaltıyordu. Daha da ilginci, sigara içenler ve içmeyenler kümeler hâlinde görünüyordu; insanlar sigarayı tek tek değil, gruplar hâlinde bırakıyor gibiydi.

İtiraz: sivilce de mi bulaşıcı?

Bu tür ağ çalışmalarının bilinen bir sorunu var. Arkadaş olan insanlar zaten birbirine benzer (benzerin benzeri seçmesi), aynı ortamı paylaşır (aynı okul, aynı kantin, aynı spor salonu yokluğu) ve bu ortak etkenler, bir "bulaşma" gibi görünebilir.

Ethan Cohen-Cole ve Jason Fletcher 2008'de bunu zekice bir yöntemle sınadı. Aynı istatistiksel yöntemleri, sosyal yolla bulaşması pek beklenmeyen üç özelliğe uyguladılar: sivilce, baş ağrısı ve boy. Standart yöntemle bu üçünde de "anlamlı ağ etkisi" çıktı: arkadaşın boyu uzadıkça seninki de uzuyormuş gibi. Ortak çevre etkenleri hesaba katıldığında ise etkiler küçüldü ve anlamlılığını yitirdi. Aynı yazarlar başka bir notta Framingham obezite bulgusunu da yeniden analiz etti; çevresel etkenler eklendiğinde "ağ etkisi" sıfırdan ayırt edilemez hâle geldi.

Bu, Christakis ve Fowler'ın yanıldığını kesin olarak göstermez; ama gözlemsel ağ verisinden "arkadaşın seni değiştirdi" sonucunu çıkarmanın ne kadar zor olduğunu gösterir.

Daha sağlam bir test: rastgele atanan arkadaşlar

Bu sorunu aşmanın bir yolu, insanların arkadaşlarını kendilerinin seçmediği bir ortam bulmaktır. Scott Carrell, Mark Hoekstra ve James West tam böyle bir ortamda, kişilerin akran gruplarına rastgele atandığı bir kurumda fiziksel uygunluk verilerini incelediler. Akran etkileri istatistiksel olarak anlamlıydı ve kişinin kendi önceki uygunluk puanının etkisinin %40–70'i kadar büyüktü. Etkiyi en çok gruptaki en az formda olan arkadaşlar yaratıyordu. Yazarların deyişiyle bu, zayıf kondisyonun kişiden kişiye yayılabileceği "kışkırtıcı" fikri destekliyor.

Rastgele atama seçim sorununu ortadan kaldırdığı için bu bulgu Framingham'dan daha güçlüdür. Ama tek bir kurumdan ve tek bir davranıştan gelir; her çevreye genellemek için erken.

Normlar: "herkes ne yapıyor?" ve "ne yapılmalı?"

Çevre yalnızca örnek olarak değil, norm olarak da davranışı taşır. Wesley Schultz, Robert Cialdini ve arkadaşları 2007'de bir mahallede evlere elektrik tüketimleriyle ilgili mesajlar bıraktı. Yalnızca "komşularınızın ortalama tüketimi bu" diyen betimleyici mesaj, ortalamanın üstündeki evlerde tasarrufu artırdı; ama ortalamanın altındaki evlerde tüketimi yukarı çekti. Ortalama, düşük tüketenler için bir hedefe dönüşmüştü. Mesaja düşük tüketimi onaylayan, yüksek tüketimi onaylamayan bir işaret (buyurucu norm) eklendiğinde bu geri tepme ortadan kalktı.

Alışkanlık açısından ders şu: "Etrafımdakiler ne yapıyor?" sorusu iki yöne de çeker. Etrafındakiler senden daha az yapıyorsa, onların ortalaması seni aşağı da çekebilir.

Üç kitabın cevabı

*James Clear, Atomik Alışkanlıklar.* Clear'ın kitapla birlikte yayımladığı kopya kâğıdında ikinci yasanın ("cazip yap") maddelerinden biri şudur: "İstediğin davranışın normal davranış olduğu bir kültüre katıl" (çeviri bizim). Yani iradeyle grubun normuna karşı yüzmek yerine, normu zaten senin hedefin olan bir gruba geç.

*Charles Duhigg, Alışkanlıkların Gücü. Kitabın son bölümü alışkanlığı toplum ölçeğinde ele alır ve toplumsal hareketlerin yakın arkadaşlıklarla başlayıp zayıf bağlarla* (tanıdıkların tanıdıkları) yayıldığını, ardından katılımcılara yeni alışkanlıklar kazandırılarak kalıcılaştığını anlatır. Bölümün temel örnekleri Montgomery otobüs boykotu ve Saddleback Kilisesi'nin küçük grupları üzerinedir. Daha önce kitabın özetinde belirttiğimiz gibi bu bölüm, alışkanlık kurmakla doğrudan ilgisi en az olan ama çevrenin gücünü en iyi hatırlatan bölümdür.

*Daniel H. Pink, Drive. Pink'in kitabı sosyal çevreden değil iç motivasyondan söz eder, ama soruya önemli bir şerh düşer: çevre seni yalnızca örnekle değil, baskıyla* da etkileyebilir. İç motivasyon yazısında anlattığımız gibi, özerkliği gözeten bir ortam davranışı seçilmiş bir şeye çevirir; sürekli denetleyen bir ortam ise onu bir yükümlülüğe. Bir grup seni zorlayarak koşturuyorsa, gruptan çıktığın gün koşu da bitebilir.

Kanıtı dürüst okumak

Kendi çevreni denetle: beş soru

1. Bu alışkanlık, en çok vakit geçirdiğin üç kişi için normal mi? Değilse, normal olduğu bir grup var mı?
2. Normu nereden görüyorsun? Ortalama değil, hedeflediğin düzeyi yaşayan birinin davranışını görebileceğin bir yer seç.
3. Ortak ortam ne? Arkadaşınla aynı kötü alışkanlığı paylaşıyorsanız, belki sorun arkadaş değil, birlikte bulunduğunuz yerdir: aynı kafe, aynı gece saati. Ortamı seçim mimarisiyle değiştirmek arkadaşlıktan vazgeçmekten kolaydır.
4. Grup seni seçtiriyor mu, zorluyor mu? Grupla birlikte yaptığın davranışı, grup olmadan da yapmak ister miydin?
5. Zayıf bağ var mı? Yeni bir alışkanlık için yakın çevren değişmek zorunda değil; haftada bir gittiğin bir kulüp ya da bir koşu grubu da norm taşır.

Cevaplardan çıkan ilk değişikliği küçük tut: yeni bir gruba katılmak yerine önce mevcut bir grupla bir kez farklı bir şey yapmak.

Özet