İrade Terbiyesi: Uygulamalı Özet

Bu yazıda

• Payot'nun iradeyi neden doğuştan bir yetenek değil, eğitilen bir güç olarak gördüğünü,
• Kitabın merkezindeki "fikir tek başına güçsüzdür" tezini ve önerdiği tefekkür yöntemini,
• Yaklaşık 120 yıl sonra yazılan İrade İçgüdüsü'nün aynı soruya nasıl cevap verdiğini ve iki kitabın nerede eskidiğini,
• Bir çalışma alışkanlığına uygulayabileceğin yedi adımlık bir protokolü

bulacaksın.

Künye

İrade Terbiyesi, Jules Payot. Ötüken Neşriyat, çev. İsmail Yakıt. Özgün adı L'Éducation de la volonté (Félix Alcan, 1893).

Payot (1859–1940) Fransız bir eğitimci ve filozoftu; kitabın 1909 tarihli İngilizce çevirisinde Aix Akademisi rektörü olarak tanıtılır. İkinci baskının önsözüne göre ilk baskı birkaç haftada tükendi; İngilizce çeviri ise 30. Fransızca baskıdan yapıldı. Kitap, çalışmak isteyip çalışamayan üniversite öğrencilerine ve "kafa işçilerine" yazılmıştır. Bu yazıdaki alıntılar İngilizce çeviriden bizim aktarımımızdır; Türkçe baskıdaki ifadeler farklı olabilir.

Ana tez: Özgürlük, psikolojinin yasalarından geçer

Payot kitaba iki "cesaret kırıcı" kuramı reddederek başlar. Birincisi, karakterin doğuştan verilmiş ve değişmeyen bir blok olduğu inancıdır. İkincisi, ilk bakışta iradeden yana görünen özgür irade kuramıdır: Payot'ya göre bu kuram kendini yönetmeyi kolay ve doğal bir şey gibi gösterir, oysa bu uzun süren, sabır ve psikoloji bilgisi isteyen bir iştir.

Kitabın en çarpıcı cümlelerinden biri buradan çıkar: insan doğasını ancak ona uyarak yönetebiliriz; bizim için tek özgürlük, determinizmin bağrındadır. Yani irade, kendi zihnimizin nasıl işlediğini öğrenip bu işleyişi lehimize kullanma becerisidir. Bu, bugünkü alışkanlık kitaplarının "iradeye değil sisteme güven" çizgisinin 19. yüzyıldaki bir öncüsüdür.

Fikir güçsüzdür, duygu taşır

Payot iç dünyamızı üç gruba ayırır: fikirler, duygusal durumlar ve eylemler. Asıl iddiası, bir fikrin tek başına davranışı değiştirecek gücü olmadığıdır. Fikirler enerjilerini "köklerinden", yani duygulardan ödünç alır. Payot bunu bir mıknatıs benzetmesiyle anlatır: güçlü bir fikir, dağınık duyguları aynı yöne çeviren bir mıknatıs gibidir.

Bunun gündelik karşılığı tanıdık: Sigaranın zararlı olduğunu, sporun iyi geldiğini, ertelemenin pahalıya patladığını biliriz. Ama bu bilgi, Payot'nun deyişiyle, içi boş bir başak gibidir. Davranışı değiştiren bilgi değil, bilginin hissedilmiş hâlidir.

Tefekkür: Boş kelimeyi doldurmak

Payot'nun çaresi düşünerek tefekkürdür (meditative reflection). Buradaki "meditasyon" bugünkü nefes egzersizleri anlamında değil, bir fikir üzerinde yavaş ve somut düşünmek anlamındadır. Gerekçesi şu: Kelimelerle düşünürüz ve çocukken kelimelerin çoğunu, karşılık geldikleri deneyimi yaşamadan öğreniriz. Tefekkür, "çalışmak", "zaman", "pişmanlık" gibi kelimeleri kendi deneyimimizle doldurur. Payot'ya göre tefekkür güçlü duygular uyandırır, kararlar aldırır ve her günün deneyiminden önce geçici, sınandıkça kalıcılaşan kurallar çıkarmamızı sağlar.

Eylem: Binlerce küçük hareket

Payot hemen ardından bir uyarı ekler: tefekkür tek başına güçsüzdür. En güçlü rüzgâr bile, şişireceği bir yelken bulamazsa boşa eser. Duygu her ortaya çıktığında enerjisinin bir kısmını bir eyleme aktarmalıdır.

Bu bölüm kitabın en güncel kalan kısmıdır:

• Eylem, binlerce küçük eylemdir. Mont Blanc'a tırmanmak binlerce adıma bölünür; büyük bir düşünürün hayatı da sabırlı çabalardan oluşan uzun bir dizidir.
• Alışkanlık en güçlü yasadır. Sürekli tekrarlanan en önemsiz eylemler bile haftalar, aylar içinde büyük bir toplama dönüşür. Zaman, onu kendi lehimize çalıştırmazsak aynı sabırla aleyhimize çalışır.
• Dakikalar ve çeyrek saatler. Payot, Darwin'in oğlunun babası hakkındaki tanıklığını aktarır: Darwin "başlamaya değmez" diye birkaç dakikayı bile boşa harcamazdı.
• Kopuşu ilan etmek. Tembel bir hayattan kopmaya karar veren biri bunu biraz da açıkça yapmalı, kendine ve başkalarına söz vermeli; gerekirse lokantasını, evini ya da arkadaş çevresini değiştirmelidir.

Son madde, bugün ortam tasarımı ve alışkanlık sözleşmesi diye konuştuğumuz iki fikrin erken bir hâlidir.

Düşmanlar: Hayal, çevre ve tembelin bahaneleri

Kitabın uygulama bölümü, iradenin "düşmanları" üzerine tefekkürlerden oluşur: duygusal hayaller ve şehvet, yanlış arkadaşlar ve "tembelin sofizmleri". Sonuncusu en işe yarar olanıdır. Payot'ya göre tembellik, her kusur gibi kendine entelektüel bir gerekçe arar: "Karakter değişmez", "zaten zamanım yok". Payot'nun cevabı, zihnin en dinç olduğu birkaç saatin ve genellikle boşa giden kısa aralıkların ciddi bir zihinsel gelişime yettiğidir.

İrade İçgüdüsü ile karşılaştırma

Kelly McGonigal'ın İrade İçgüdüsü (2012), Stanford'da verdiği "İradenin Bilimi" dersinden doğdu. Stanford Magazine'deki yazıya göre McGonigal iradeyi üç güç olarak tanımlar: "yapacağım" gücü, "yapmayacağım" gücü ve motivasyon bileşeni olan "istiyorum" gücü. Stanford Medicine'deki söyleşisinde iradeyi stres gibi bir zihin–beden tepkisi olarak anlatır ve buna "dur ve planla" tepkisi der.

İki kitabı birleştiren şey, Payot'nun "duygu" dediği ile McGonigal'ın "istiyorum" gücü arasındaki yakınlıktır: Davranışı sürdüren şey yasak değil, istenen bir yöndür.

Okurken: Nerede eskidi?

• Payot'nun kanıtı deney değildir. Kitap 19. yüzyıl çağrışımcı psikolojisine, ünlülerin hayatlarına ve ahlakçı gözlemlere dayanır. Payot "bilimsel" bir yöntem vaat eder ama bugünkü anlamda test edilmiş bir şey sunmaz.
• Dili ve hedef kitlesi dar. Kitap erkek öğrencilere hitap eder; şehvet ve "tembellik" bölümleri ahlak öğüdü tonundadır. Payot tembelliği insan doğasına, maddenin yerçekimi gibi işleyen evrensel bir kusur sayar. Bugünkü araştırmalar ertelemeyi daha çok kötü bir duygudan kaçış olarak açıklar; bkz. erteleme.
• İrade İçgüdüsü de tartışmadan önce yazıldı. McGonigal'ın kitabındaki bölümlerden biri iradenin "neden bir kas gibi" yorulduğunu anlatır. Bu fikrin dayandığı ego tükenmesi etkisi büyük tekrar denemelerinde çok küçük ya da sıfıra yakın çıktı; bkz. irade biter mi?.
• Ama bazı sezgileri bugün destekleniyor. Payot'nun "büyük kararı araçlara çevir" önerisi, uygulama niyetleri araştırmasıyla örtüşür. Peter Gollwitzer ve Paschal Sheeran'ın 2006 tarihli meta-analizi 94 bağımsız testte "eğer şu durum olursa, şunu yapacağım" planlarının hedefe ulaşmada orta–büyük bir etkisi olduğunu (d = 0,65) buldu. Bkz. uygulama niyeti.

Yedi adımlık uygulama

1. Tek bir hedef seç. Payot'nun okuru gibi bir çalışma alışkanlığı olabilir: "Her gün tezime çalışmak".
2. Fikri duyguya bağla. On dakika yaz: Bu alışkanlık bir yıl sürerse hayatında somut olarak ne değişir, sürmezse ne kaybedersin? Genel kelimeler yerine kendi sahnelerini yaz.
3. Kararı araca çevir. "Sabah kahvemi koyduktan sonra masaya otururum" gibi bir eğer–o zaman planı kur.
4. Eylemi küçült. İlk hafta günde bir çeyrek saat. Payot'nun deyişiyle, her gün kendi küçük payını yapan gün yeterlidir.
5. Bahanelerini listele. En sık kullandığın üç bahaneyi ve her birine verilecek tek cümlelik cevabı yaz.
6. Ortamı değiştir ve birine söyle. Dikkatini dağıtan bir şeyi uzaklaştır; kararını güvendiğin birine anlat.
7. Haftada bir tefekkür et. Haftanın deneyiminden tek bir kural çıkar: "Öğleden sonra çalışamıyorum; sabaha al."

Özet