Kendini Değiştiren Beyin: Uygulamalı Özet

Bu yazıda

• Doidge'un "beyin kendini değiştirir" derken neyi kastettiğini ve kitabın hangi vaka öyküleri üzerine kurulduğunu,
• Kitaptan alışkanlığa taşınabilecek dört ilkeyi: kullan ya da kaybet, birlikte ateşlenen birlikte bağlanır, öğrenilmiş kullanmama ve plastik paradoks,
• Bu iddiaların hangilerinin kontrollü deneylerle desteklendiğini, hangilerinin vaka öyküsü olarak kaldığını,
• Bir beceri alışkanlığına uygulayabileceğin altı adımlık bir pratik planını

bulacaksın.

Künye

Kendini Değiştiren Beyin: Beyin Biliminin Sınırlarından Kişisel Başarı Öyküleri, Norman Doidge. Pegasus Yayınları, çev. İbrahim Şener. Özgün adı The Brain That Changes Itself (Viking, 2007).

Doidge bir psikiyatrist ve psikanalist. Kitap bir ders kitabı değil, bilim insanları ve hastalar üzerine yazılmış uzun portrelerden oluşan bir derlemedir. Bu yazıda kitabın iddialarını, bugünkü kanıtla yan yana koyarak aktarıyoruz.

Ana fikir: Beyin bir makine değil

Doidge'un karşısına aldığı görüş, beynin her bölgesinin belirli bir işe sabitlenmiş, yetişkinlikte değişmeyen bir makine olduğudur. Kitabın iddiası, beynin deneyim ve tekrarla yapısını ve işleyişini yaşam boyu değiştirebildiğidir. Buna nöroplastisite denir.

Burada ölçüyü baştan koymak gerekir. Beynin öğrenmeyle değiştiği bugün tartışmalı bir fikir değildir; her yeni beceri, her yeni alışkanlık bir düzeyde beyinde değişiklik demektir. Tartışmalı olan, bu değişimin ne kadar, ne kadar hızlı ve kimde gerçekleşebildiği ve kitaptaki çarpıcı iyileşmelerin ne kadar genellenebildiğidir.

Kitabın vakaları

Bölüm başlıklarına bakınca kitabın yapısı görünür: dengesini kaybetmiş bir kadının duyusal ikame cihazıyla yeniden dengeyi bulması, öğrenme güçlüğü yaşayan bir kadının kendi beynini "eğitmesi", algıyı ve hafızayı keskinleştiren bilgisayar egzersizleri, inme sonrası hareket ve konuşmayı yeniden öğrenen hastalar, takıntı ve kötü alışkanlıkları "kilidi açılan beyin" olarak ele alan bir bölüm, hayalet uzuv ağrısı, hayal gücünün etkisi, psikanaliz ve yaşlanma.

Kitapta öne çıkan bilim insanlarından biri, duyusal ikame cihazları geliştiren Paul Bach-y-Rita'dır. Michael Merzenich'in beyin haritaları üzerine çalışmaları ve Edward Taub'un inme rehabilitasyonu da kitabın omurgasını oluşturur.

Alışkanlığa taşınabilecek dört ilke

Dördüncü ilke kitabın alışkanlık için en değerli fikridir. Aynı plastisite hem yeni bir beceri kurmamızı hem de eski bir kalıbın yerinden oynamamasını sağlar. Bu yüzden kötü bir alışkanlığı bırakmak, yalnızca onu yapmamak değil, aynı işarete başka bir davranış yerleştirmektir.

Kanıt ne diyor?

Güçlü bir örnek: inme rehabilitasyonu. Taub'un geliştirdiği kısıtlama ile zorunlu kullanım tedavisi, sağlam eli bir eldivenle kısıtlayıp hastayı zayıf koluyla yoğun ve tekrarlı görevler yapmaya yönlendirir. Steven Wolf ve arkadaşlarının 2006'da yayımladığı EXCITE çalışması, ilk inmesinden 3–9 ay sonra olan 222 hastayı iki haftalık bu tedaviye ya da olağan bakıma rastgele atadı. Tedavi grubunda bir motor işlev testindeki görev süresi bir yılın sonunda %52 kısalırken kontrol grubunda %26 kısaldı; günlük hayatta kolu kullanma miktarı ve hareket kalitesi de daha çok arttı ve kazanımlar en az bir yıl sürdü. Önemli bir ayrıntı: Çalışmanın dayandığı önceki bulgular, elinde ve bileğinde bir miktar hareket kalmış hastalara aitti. Yöntem, işlevin tamamen kaybolduğu durumlar için bir vaat değildir.

Zayıf bir örnek: beyin egzersizleri. Kitabın bir bölümü bilgisayarlı beyin eğitimlerine geniş yer ayırır. Daniel Simons ve arkadaşlarının 2016 tarihli kapsamlı incelemesi, bu programların çalışılan görevdeki performansı artırdığına dair çok kanıt, yakın görevlere aktarıldığına dair daha az kanıt, uzak görevlere ve gündelik bilişsel performansa aktarıldığına dair ise çok az kanıt buldu. İncelenen çalışmaların birçoğunda ciddi yöntem sorunları vardı.

Orta bir örnek: zihinsel pratik. Kitap hayal gücünün beyni değiştirdiğini anlatır. James Driskell ve arkadaşlarının 1994 tarihli meta-analizi, zihinsel pratiğin performansı artırdığını ama etkisinin fiziksel pratikten belirgin biçimde küçük olduğunu buldu; etki bilişsel görevlerde daha büyüktü ve zamanla azalıyordu. Yani zihinsel prova bir tamamlayıcıdır, gerçek tekrarın yerine geçmez.

Okurken: Neyi abartmamalı?

• Vaka öyküsü kanıt değildir. Kanada Tabipler Birliği dergisi CMAJ'deki incelemede psikiyatrist Ian Gillespie kitabı önerir ama bazı bölüm başlıklarını sansasyonel bulur ve kitabın ağırlıkla anekdotlara dayandığını, kanıta dayalı tıbbı önemseyen okuru hayal kırıklığına uğratabileceğini yazar.
• "Beynini yeniden kablola" bir benzetmedir. Bir alışkanlığı kurduğunda beyninde bir şeylerin değiştiği doğrudur; ama bunu ölçmedin. Ölçebildiğin şey davranıştır: ne sıklıkla yaptığın ve ne kadar otomatikleştiği. Bkz. bir davranış ne zaman alışkanlık olur?.
• Her vaka genellenemez. İnme sonrası iyileşme, hasarın yerine, büyüklüğüne ve zamanlamasına bağlıdır. Kitaptaki iyileşmeler umut verir ama bir tedavi planı değildir; sağlık sorunu olan biri için yol haritası hekimle çizilir.
• Psikanaliz bölümü ayrı okunmalı. Doidge psikanalizi bir "nöroplastik tedavi" olarak sunar. Gillespie de incelemesinde bu uzun bölüm yerine gelişimsel travmaya ve kanıta dayalı, erişilebilir tedavilere daha çok yer verilmesini istediğini yazar.

Bir beceri alışkanlığı için altı adım

Kitaptaki en sağlam bulgu olan zorunlu kullanım tedavisinin ortak noktaları şunlardır: dar bir hedef, yoğun tekrar, kademeli zorlaştırma ve kaçış yolunu kapatmak. Bunları bir beceri alışkanlığına (enstrüman, yabancı dil, el yazısı) uyarlayabilirsin:

1. Dar bir hedef seç. "Gitar çalışmak" değil, "bu akor geçişini temiz yapmak".
2. Kaçış yolunu kapat. Kolay olana kaymanın yolunu zorlaştır: Bildiğin parçaları çalmak yerine o geçişe ayrılmış bir blok.
3. Odaklan. Kitap, Merzenich'in çalışmalarını anlatırken yoğun dikkatin değişimi kolaylaştırdığını vurgular. Bildirimleri kapat; bkz. dikkat dağıtan ortamda alışkanlık kurmak.
4. Kısa ve sık çalış. Haftada bir uzun oturum yerine her gün kısa bir blok.
5. Kademeli zorlaştır. Geçiş kolaylaştığında tempoyu bir kademe artır.
6. Zihinsel provayı ekle, yerine koyma. Yolda geçişi kafanda prova et, ama asıl tekrarı ellerinle yap.

Özet